Imbaraadooriyaddii Islaamka ee Andalus: Taariikh, Guulo iyo Dhaxal

Hordhac

Andalus waa magaca Muslimiintu u bixiyeen dhul ballaaran oo ku yaallay jasiiradda Iberian Peninsula (Spain iyo Portugal maanta). Xukunkii Islaamka ee halkaas ka jiray wuxuu socday in ka badan sideed qarni (711–1492). Intaas oo sano gudaheed, Andalus waxay ahayd xarun cilmiga, dhaqaalaha iyo fanka oo saamayn weyn ku yeeshay dunida Islaamka iyo Yurub labadaba.

Marka la barbardhigo inta kale ee Yurub waqtigaas ku jirtay mugdiga taariikhda loo yaqaan “Dark Ages”, Andalus waxay ahayd meel iftiin ah oo caddeyn u noqotay in aqoonta, hal-abuurka iyo wada noolaanshuhu horseedi karaan horumar iyo barwaaqo.

Bilowgii Xukunka Islaamka

Sanadkii 711 miilaadiga, hoggaamiye Muslim ah oo ka tirsan ciidankii Umawiyiinta, Tariq ibn Ziyaad, ayaa ka gudbay buundada magaciisa lagu magacaabay (Jabal Tariq → Gibraltar). Tariq wuxuu guul weyn ka gaaray boqorkii Visigoth-ka, Roderick, dagaalkii Guadalete. Guushan ayaa albaab u furtay fiditaanka Islaamka ee dhulkaas.

Maalmo gudahood, magaalooyin waaweyn sida Toledo iyo Sevilla ayaa Muslimiinta u gacan galay. Dhammaadkii qarnigii 8aad, dhul ballaaran oo ka tirsan Iberia ayaa hoos yimid Khilaafadii Umawiyiinta ee Dimishiq.

Cabdirraxmaan I iyo Aasaaska Dawladda Umawiyiinta ee Andalus

Markii Khilaafadii Umawiyiinta lagu dumiyey Dimishiq sanadkii 750 miilaadiga, nin dhalinyaro ah oo ka tirsan qoyska Umawiyiinta, Cabdirraxmaan ibn Mu’awiya (Cabdirraxmaan Al-Dakhil), ayaa ka baxsaday xasuuqii Abbasiiyiinta. Safar dheer kadib, wuxuu ugu dambeyntii yimid Andalus, halkaas oo uu aasaasay Amiirnimada Córdoba sanadkii 756.

Cabdirraxmaan I wuxuu mideeyay dhul kala daadsanaa, wuxuuna dhidibada u taagay nidaam siyaasadeed iyo ciidan adag. Waxaa lagu naanaystay “Sokorta Carabta” sababo la xiriira adkaysigiisa iyo hoggaamintiisa.

Khilaafadii Córdoba

Qarnigii 10aad, hoggaamiyihii Umawiyiinta ee Andalus, Cabdirraxmaan III, ayaa 929 ku dhawaaqay inuu yahay Khalif, taas oo Andalus ka dhigtay dawlad ka mid ah kuwa ugu awoodda badan Galbeedka Islaamka.

Magaalada Córdoba waxay noqotay magaalo ka mid ah kuwa ugu waaweyn adduunka waqtigaas, iyadoo lahayd:

• Maktabad weyn oo ka koobnayd boqolaal kun oo kitaab ah.
• Isbitaallo iyo kulliyado caafimaad oo soo saaray dhakhaatiir caan ah sida Al-Zahrawi, aabaha qalliinka casriga.
• Xarumo cilmiyeed oo ay ku kulmaan Muslimiin, Yuhuud iyo Masiixiyiin si ay ugu wada bartaan cilmiga xiddigiska, xisaabta, falsafadda iyo kimistariga.

Culimada caanka ah ee xilligan soo baxay waxaa ka mid ahaa:

• Ibn Rushd (Averroes): Falsafad-yahan iyo dhakhtar difaacay falsafadda Aristotelian.
• Ibn Hazm: Qareen, suufi iyo suugaanyahan caan ku ah “Al-Muhalla” iyo “Tawq al-Hamama”.
• Abbas Ibn Firnas: Hal-abuurkii ugu horreeyay ee isku dayay duulista isagoo sameeyay qalab u eg garabka shimbirta.

Fowdo iyo Mulkiga Taifada

Kadib burburkii khilaafkii Córdoba qarnigii 11aad, Andalus waxay u kala jabtay boqortooyooyin yaryar oo loo yaqaan Mulūk al-Ṭawā’if (Mulkiga Taifada).

Boqorradani waxay ku tartamayeen fanka, gabayga iyo qurxinta magaalooyinkooda. In kasta oo taasi soo saartay iftiin suugaaneed iyo dhaqameed, haddana waxay wiiqday awooddii milatari ee Muslimiinta.

Soo Galitaanka Almoravid iyo Almohad

Markii boqorradii Masiixiyiinta ee woqooyiga Spain ay bilaabeen dagaalka dib-u-qabsiga (Reconquista), Muslimiinta Andalus waxay gargaar ka dalbadeen walaalahood Waqooyiga Afrika.

• Almoravids (qarniyadii 11aad–12aad) ayaa yimid, waxayna muddo kooban mideeyeen Andalus.
• Dabadeedna waxaa yimid Almohads, oo iyaguna dagaallo adag kula galay Masiixiyiinta, gaar ahaan dagaalkii Alarcos (1195).

Si kastaba, awoodda Muslimiinta way sii daciiftay, waxaana magaalooyin muhiim ah sida Toledo (1085), Córdoba (1236) iyo Seville (1248) ay qabsadeen boqorradii Masiixiyiinta.

Boqortooyadii Granada iyo Dhammaadka Andalus

Ugu dambeyntii, waxa keliya ee Muslimiintu ku haray waxay ahayd boqortooyada yar ee Granada, oo uu dhidibada u taagay reer Nasriid. Granada waxay sii jirtay laga soo bilaabo qarnigii 13aad ilaa dhammaadkii qarnigii 15aad, iyadoo hoy siisay culimo iyo fannaaniin badan.

Sanadkii 1492, Granada waxaa qabsaday boqorradii Masiixiyiinta ee Isabella iyo Ferdinand, taas oo calaamad u noqotay dhammaadka xukunkii Islaamka ee Andalus. Isla sanadkaa waxaa bilaabay safarkii weynaa Christopher Columbus, taas oo muujisay in awoodda Masiixiyiinta Isbaanishku kor u sii kacaysay.

Dhaxalka Andalus

Inkasta oo xukunkii Islaamka ee Andalus dhammaaday, haddana dhaxalkiisu waa mid aan bakhtiyin:

1. Cilmi iyo Saynis – Aqoonta Muslimiinta Andalus sida xisaabta (algebra, decimal), xiddigiska iyo daawada ayaa loo turjumay Laatiin, taas oo saldhig u noqotay Renaissance-ga Yurub.
2. Fanka iyo Dhismaha – Masaajidka weyn ee Córdoba, qalcadda Alhambra ee Granada iyo minaaradda Giralda ee Seville weli waa astaan caalami ah.
3. Luuqadda iyo Dhaqanka – Luuqadda Isbaanishka boqolkiiba badan oo erayo ah waxay ka soo jeedaan Carabi (tusaale: azúcar = sokor, aceite = saliid, ojalá = Inshaa’Allah).
4. Is-dhexgalka diimaha – In kasta oo khilaafyo jireen, haddana Muslimiin, Yuhuud iyo Masiixiyiin muddo dheer ayay ku wada noolaayeen Andalus iyagoo ka faa’iidaysanayay cilmi iyo ganacsi wadaag.

Gunaanad

Imbaraadooriyaddii Islaamka ee Andalus waxay ahayd mid ka mid ah qarniyadii ugu sharafta badnaa taariikhda Islaamka iyo bini’aadamka guud ahaan. Waxay tusaale u ahayd sida caddaaladda, cilmi-doonka iyo wada noolaanshaha ay dhisi karaan ilbaxnimo heer sare ah.

In kasta oo ay dhammaatay sanadkii 1492, haddana dhaxalkii Andalus wuxuu weli ku nool yahay luuqadaha, fanka, cilmiga iyo xusuusta caalamka. Andalus waa cashar iyo tusaale muujinaya in ilbaxnimadu aysan ku dhisnayn xoog ciidan oo kaliya, balse ay ku tiirsan tahay aqoon, cadaalad iyo wadajir.